Nẹp chỉnh hình
Giày, dép – nền tảng của nẹp chỉnh hình chi dưới: chọn giày đúng theo bằng chứng khoa học
Nẹp, lót hay chân giả tốt đến đâu cũng mất tác dụng nếu đặt trong một đôi giày sai – và nghiên cứu cho thấy 63–72% người đang mang giày sai cỡ. Bài viết giải thích cấu tạo giày, cách đo và thử giày, giày cho trẻ em, thai kỳ, người cao tuổi, người chơi thể thao, đái tháo đường, viêm khớp, kèm bằng chứng từ các thử nghiệm ngẫu nhiên và tổng quan Cochrane.
Giày là nền móng của mọi dụng cụ chỉnh hình chi dưới: nẹp, lót hay chân giả tốt đến đâu cũng mất tác dụng nếu đặt trong một đôi giày sai. Giày có hai nhiệm vụ: truyền trọng lượng cơ thể xuống mặt đất khi đi, và bảo vệ bàn chân. Giày chật hoặc sai hình dạng tạo áp lực và lực cắt liên tục, gây chai, loét da, biến dạng ngón và tăng nguy cơ té ngã.
Bài viết tổng hợp chương “Footwear: foundation for lower extremity orthoses” trong sách Orthotics and Prosthetics in Rehabilitation (tái bản lần 4, 2020), viết lại theo cách trình bày riêng và cập nhật bằng các nghiên cứu mới. Mỗi con số đều ghi nguồn; tài liệu ở cuối bài có đường dẫn PubMed.
Tóm tắt nhanh
- 63–72% người tham gia các nghiên cứu mang giày không vừa chiều dài hoặc chiều rộng; giày không vừa liên quan đến đau bàn chân, biến dạng ngón, chai (Buldt 2018).
- Người cao tuổi: gói can thiệp gồm lót, tư vấn giày và bài tập bàn chân giảm 36% số lần té ngã (Spink, BMJ 2011).
- Chọn giày chạy theo chiều cao vòm bàn chân không làm giảm chấn thương (Knapik 2014) – nên chọn đôi vừa chân và thoải mái nhất.
- Đái tháo đường: giày giảm tải chỉ bảo vệ khi giảm áp lực thật sự và được mang thật sự – người mang trên 80% số bước có tỷ lệ tái loét 25,7% so với 47,8% (Bus 2013).
- Trẻ bàn chân bẹt mềm không đau: lót đắt tiền không tốt hơn giày thường (Cochrane 2022).
1. Cấu tạo giày và ý nghĩa sinh cơ học
| Bộ phận | Chức năng | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Đế ngoài, đế giữa, lót trong | Giảm chấn, bám sàn, che chở gan chân | Đế phải gập được ở vùng khớp bàn ngón để bước đi tự nhiên; đủ ma sát chống trượt |
| Cung đế (shank) | Giữ vùng giữa gót và đầu xương bàn không sụp, đỡ vòm | Cần khi gắn nẹp kim loại vào giày và với đế rocker cứng |
| Thân trên, kiểu cài | Bọc mu chân, giữ bàn chân trong giày, điều chỉnh độ rộng | Người mang nẹp hoặc có biến dạng nên chọn kiểu cài mở rộng (blucher) hoặc buộc dây tới mũi |
| Gót | Quyết định tải lên bàn chân trước | Gót rộng, thấp cho ổn định; nẹp cổ bàn chân và chân giả được căn chỉnh theo một chiều cao gót cố định |
| Hộp mũi, ốp gót | Giữ dáng mũi, kiểm soát bàn chân sau | Hộp mũi đủ cao, tròn để ngón nằm thẳng; ốp gót chắc giúp ổn định |
| Khuôn (last) | Quyết định hình dạng và độ vừa | Chọn khuôn thẳng, hướng trong hay hướng ngoài theo hình bàn chân |
Vì sao chiều cao gót quan trọng: gót càng cao, cổ chân càng phải gập gan để bàn chân trước chạm đất và trọng lượng dồn về đầu xương bàn. Với người dùng nẹp cổ bàn chân (AFO) hoặc chân giả, đổi sang giày có gót cao hoặc thấp hơn gót đã căn chỉnh sẽ làm cẳng chân nghiêng sai, kéo theo lệch gối và dáng đi. Gót trên khoảng 5 cm làm lót chỉnh hình gần như mất tác dụng.
Giày và lót là một hệ thống: giày tốt giúp lót phát huy tác dụng, giày sai làm lót vô hiệu.
2. Đo và thử giày đúng cách
- Đo cả hai chân, cả chiều dài và chiều rộng, khi đứng; thử giày vào cuối ngày khi chân lớn nhất; chọn theo bên lớn hơn.
- Chiều dài: từ đầu ngón dài nhất đến mũi giày khoảng 1,2 cm (bằng bề ngang ngón tay cái).
- Chiều ngang: da thân trên ở vùng đầu xương bàn vẫn ấn lõm được một chút trước khi chạm xương.
- Hộp mũi đủ cao và tròn để ngón nằm thẳng; mũi nhọn hình tam giác là yếu tố gây biến dạng ngón.
- Giày phải thoải mái ngay lần mang đầu, không cần “làm quen”.
- Đo lại định kỳ: bàn chân thay đổi theo tuổi, cân nặng, thai kỳ. Giày bán lẻ ở Việt Nam hầu như không ghi độ rộng, nên kiểm tra bằng tay là cách thực tế nhất.
3. Giày theo từng giai đoạn đời sống
Trẻ em: phần lớn bất thường bàn chân ở trẻ nhỏ ít triệu chứng và tự cải thiện theo tuổi. Phân tích gộp của Wegener và cộng sự (J Foot Ankle Res 2011) cho thấy mang giày giúp trẻ đi nhanh hơn, bước dài hơn nhưng giảm chuyển động tự nhiên của bàn chân. Tổng quan Cochrane của Evans và cộng sự (2022; 16 thử nghiệm, 1.058 trẻ) cho thấy với trẻ khoẻ bàn chân bẹt mềm không đau, lót làm riêng hay làm sẵn không khác giày thường (bằng chứng chất lượng thấp đến rất thấp). Trẻ phát triển bình thường nên mang giày vừa, đế linh hoạt; can thiệp chỉnh hình dành cho trẻ có đau, hạn chế chức năng hoặc bệnh thần kinh – cơ.
Thai kỳ: nghiên cứu theo dõi của Segal và cộng sự (2013) cho thấy chiều cao và độ cứng vòm bàn chân giảm, bàn chân dài thêm, và thay đổi này có vẻ vĩnh viễn – cần đo lại chân sau sinh, không dùng cỡ giày cũ. Nên chọn giày giảm chấn tốt, ốp gót chắc, cài dây hoặc dán để điều chỉnh khi phù, tránh gót cao.
Béo phì và phù: cân nặng thừa làm hạ vòm, bàn chân dài và rộng ra; người phù (suy tim, bệnh thận) có bàn chân thay đổi kích thước trong ngày – nên dùng giày hoặc dép quai dán điều chỉnh được.
Người cao tuổi: đệm mỡ dưới gót và đầu xương bàn mỏng đi, bàn chân rộng ra, hay có bunion và ngón biến dạng. Thử nghiệm của Menz và cộng sự (2015, 120 người trên 65 tuổi) cho thấy giày sâu làm sẵn giảm đau bàn chân. Thử nghiệm của Spink và cộng sự (BMJ 2011, 305 người) cho thấy gói can thiệp gồm lót, tư vấn và hỗ trợ mua giày, bài tập bàn chân – cổ chân giảm 36% số lần té trong 12 tháng. Dép lê, đi chân trần hoặc chỉ đi tất, giày gót cao là yếu tố nguy cơ té ngã.
4. Giày thể thao, giày đi bộ, giày công sở
Sách gợi ý chọn giày chạy theo kiểu bàn chân (bàn chân bẹt dùng giày chống sấp, vòm cao dùng giày linh hoạt). Bằng chứng mới không ủng hộ cách làm này: phân tích 3 thử nghiệm ngẫu nhiên trong quân đội Mỹ (Knapik, J Orthop Sports Phys Ther 2014) cho thấy chọn giày theo chiều cao vòm không làm giảm tỷ lệ chấn thương (tỷ số tỷ lệ 0,97 ở cả nam và nữ); thử nghiệm trên nữ vận động viên chạy (Ryan, Br J Sports Med 2011) ghi nhận giày kiểm soát chuyển động gây đau nhiều hơn. Cách thực tế hơn: chọn đôi thoải mái nhất trong vài đôi vừa chân, điều chỉnh theo triệu chứng; kiểu bàn chân vẫn cần xét khi có bệnh lý.
Giày đi bộ tốt: kiểm soát bàn chân sau vững, mũi rộng, gót và đế giảm chấn – đây là nền dễ chỉnh sửa nhất. Giày công sở thân thiện: hộp mũi rộng, gót thấp và vững, đế linh hoạt chống trượt. Gót cao và mũi hẹp liên quan rõ với vẹo ngón cái, nhất là khi mang thường xuyên lúc trẻ tuổi (các nghiên cứu quan sát).
5. Giày theo bệnh
| Bệnh | Giày nên dùng | Bằng chứng |
|---|---|---|
| Đái tháo đường | Lót tiếp xúc toàn phần vật liệu mềm, giày sâu đủ chỗ, đế rocker; không đi chân trần, mang cả trong nhà | Hướng dẫn IWGDF 2023; Bus 2013: mang trên 80% số bước, tái loét 25,7% so với 47,8% |
| Thoái hoá khớp gối | Giày ổn định có đỡ tốt hơn giày phẳng mềm | Paterson, Ann Intern Med 2021 (164 người): giảm đau gối khi đi, tác dụng phụ 15% so với 32% |
| Bệnh gân gót đoạn giữa | Miếng nâng gót trong giày | Rabusin, Br J Sports Med 2021 (100 người): cải thiện tốt hơn bài tập ly tâm sau 12 tuần |
| Chênh lệch chiều dài chân | Nâng đế bên ngắn sau khi đánh giá khung chậu | Campbell 2018: bằng chứng thấp |
| Viêm khớp dạng thấp, gút | Giày sâu, hộp mũi rộng, đệm tốt, có thể kèm lót | Bằng chứng thấp – trung bình |
| Liệt nửa người, dùng nẹp AFO | Ốp gót chắc, giày rộng hơn nửa đến một cỡ, mở rộng để dễ mang nẹp | Nguyên lý sinh cơ học, kinh nghiệm lâm sàng |
Bài học từ thử nghiệm DIAFOS (Bus 2013): giày làm riêng giảm khoảng 20% áp lực đỉnh nhưng không giảm tái loét trên toàn nhóm; chỉ ở nhóm thật sự mang giày đủ (trên 80% số bước) tái loét mới giảm 46%. Giày phải vừa giảm tải đo được, vừa được mang thật sự – thiếu một trong hai thì không bảo vệ được bàn chân.
Về đế rocker (đế cong như đáy thuyền): nghiên cứu của van Schie và cộng sự (Foot Ankle Int 2000, 9 kiểu đế, 17 người) cho thấy đế rocker cứng giảm áp lực ở phần lớn vùng bàn chân trước nhưng tăng ở bàn chân giữa và gót; trục lăn đặt ở khoảng 55–60% chiều dài giày giảm áp lực đầu xương bàn tốt nhất, nhưng không có một thiết kế nào tối ưu cho mọi người – vì vậy với người đái tháo đường nên đo áp lực gan chân trong giày và tập đi với giày rocker.
Kết quả thoái hoá gối đi ngược giả thuyết ban đầu (giày phẳng mềm giảm tải gối trong phòng thí nghiệm) – cho thấy số đo trong phòng thí nghiệm chưa đủ để suy ra hiệu quả trên người bệnh.
6. Đọc vết mòn giày và năm điểm thực hành
Vết mòn trên đế và thân giày là “dữ liệu dáng đi” miễn phí: cho biết bàn chân đã chịu lực ở đâu, theo hướng nào trong hàng trăm nghìn bước. Giày đã quá hạn sử dụng làm giảm cảm nhận vị trí, tạo lực bất thường và lực cắt gây tổn thương da, khớp. Ở người bệnh loét bàn chân, giày hỏng thường là nguyên nhân trực tiếp.
- Khám giày đang mang trước khi làm lót hay nẹp; đo cả hai chân khi đứng, vào cuối ngày.
- Kê giày theo mục tiêu sinh cơ học cụ thể (chuyển tải, hạn chế khớp, ổn định bàn chân sau), không theo nhãn “kiểu bàn chân”.
- Giữ chiều cao gót ổn định cho người dùng nẹp cổ bàn chân hoặc chân giả.
- Đái tháo đường: giảm tải phải kiểm chứng được, và người bệnh phải mang giày cả trong nhà.
- Chênh lệch chiều dài chân: đánh giá khung chậu trước khi nâng đế, vì chênh lệch chức năng không nên bù như chênh lệch thật.
Video từ kênh YouTube Lê Hoàn
Nếu bạn đang dùng nẹp, lót, chân giả hoặc có bệnh bàn chân và chưa biết chọn giày, dép thế nào, hãy mang theo đôi giày đang dùng đến phòng khám để được kiểm tra và tư vấn: 0985 211 888 (điện thoại / Zalo).
Nguồn tham khảo
- Riddick DA, Riddick DH, Jorge M. Footwear: foundation for lower extremity orthoses. In: Chui KK, Jorge M, Yen SC, Lusardi MM, eds. Orthotics and Prosthetics in Rehabilitation. 4th ed. Elsevier; 2020: chapter 7.
- Buldt AK, Menz HB. Incorrectly fitted footwear, foot pain and foot disorders: a systematic search and narrative review. J Foot Ankle Res. 2018;11:43. PMID: 30065787.
- Evans AM, Rome K, Carroll M, Hawke F. Foot orthoses for treating paediatric flat feet. Cochrane Database Syst Rev. 2022;1:CD006311. PMID: 35080267.
- Wegener C, Hunt AE, Vanwanseele B, Burns J, Smith RM. Effect of children's shoes on gait: a systematic review and meta-analysis. J Foot Ankle Res. 2011;4:3.
- Segal NA, Boyer ER, Teran-Yengle P, et al. Pregnancy leads to lasting changes in foot structure. Am J Phys Med Rehabil. 2013;92(3):232–240. PMID: 23117270.
- Menz HB, Auhl M, Ristevski S, et al. Effectiveness of off-the-shelf, extra-depth footwear in reducing foot pain in older people: a randomized controlled trial. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2015.
- Spink MJ, Menz HB, Fotoohabadi MR, et al. Effectiveness of a multifaceted podiatry intervention to prevent falls in community dwelling older people with disabling foot pain: randomised controlled trial. BMJ. 2011;342:d3411. PMID: 21680622.
- Knapik JJ, Trone DW, Tchandja J, Jones BH. Injury-reduction effectiveness of prescribing running shoes on the basis of foot arch height. J Orthop Sports Phys Ther. 2014;44(10):805–812. PMID: 25155917.
- Ryan MB, Valiant GA, McDonald K, Taunton JE. The effect of three different levels of footwear stability on pain outcomes in women runners. Br J Sports Med. 2011;45(9):715–721. PMID: 20584759.
- Paterson KL, Bennell KL, Campbell PK, et al. The effect of flat flexible versus stable supportive shoes on knee osteoarthritis symptoms: a randomized trial. Ann Intern Med. 2021;174(4):462–471. PMID: 33428439.
- Rabusin CL, Menz HB, McClelland JA, et al. Efficacy of heel lifts versus calf muscle eccentric exercise for mid-portion Achilles tendinopathy (HEALTHY): a randomised trial. Br J Sports Med. 2021;55(9):486–492. PMID: 32988930.
- Campbell TM, Ghaedi BB, Tanjong Ghogomu E, Welch V. Shoe lifts for leg length discrepancy in adults with common painful musculoskeletal conditions. Arch Phys Med Rehabil. 2018;99(5):981–993. PMID: 29229292.
- van Schie C, Ulbrecht JS, Becker MB, Cavanagh PR. Design criteria for rigid rocker shoes. Foot Ankle Int. 2000;21(10):833–844. PMID: 11128014.
- Bus SA, Waaijman R, Arts M, et al. Effect of custom-made footwear on foot ulcer recurrence in diabetes: a multicenter randomized controlled trial. Diabetes Care. 2013;36(12):4109–4116. PMID: 24130357.
- Bus SA, Sacco ICN, Monteiro-Soares M, et al. Guidelines on the prevention of foot ulcers in persons with diabetes (IWGDF 2023 update). Diabetes Metab Res Rev. 2024;40(3):e3651. PMID: 38668997.
Giải pháp liên quan
Giải đáp những câu hỏi thường gặp về cong vẹo cột sống
Giải đáp các thắc mắc phổ biến của phụ huynh về điều trị cong vẹo cột sống bằng áo nẹp: khi nào cần một hay hai áo, vì sao phải thay áo định kỳ, và vì sao vẫn phải mặc áo dù cột sống đã thẳng.
Giải đáp những câu hỏi thường gặp về cong vẹo cột sống
Phương pháp sử dụng áo nẹp chỉnh hình điều trị cong vẹo cột sống
Tổng quan về cong vẹo cột sống — nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết, mức độ nguy hiểm — và vì sao áo nẹp chỉnh hình kết hợp vật lý trị liệu là phương pháp điều trị an toàn, hiệu quả nhất hiện nay.
Phương pháp sử dụng áo nẹp chỉnh hình điều trị cong vẹo cột sống
Tổng quan phương pháp dùng đế chỉnh hình cho bàn chân bẹt
Nguyên nhân, lợi ích và quy trình điều trị bàn chân bẹt bằng đế chỉnh hình cá nhân hóa — cùng những lưu ý về chi phí và khi nào phương pháp này thực sự phù hợp.
Tổng quan phương pháp dùng đế chỉnh hình cho bàn chân bẹtBạn hoặc người thân cần tư vấn?
Đặt lịch thăm khám trực tiếp tại Hà Nội hoặc gửi hồ sơ để được tư vấn từ xa. Chúng tôi phản hồi trong vòng 24 giờ.