Bỏ qua tới nội dung chính
Lê Hoàn Prosthetics & Orthotics

Nẹp chỉnh hình

Lót chỉnh hình bàn chân (foot orthoses): tác dụng thật, chỉ định và bằng chứng khoa học

Lót chỉnh hình không “nắn thẳng xương” mà giảm tải cho mô đang đau và thay đổi cách cơ bắp làm việc. Bài viết tổng hợp các tổng quan Cochrane và phân tích gộp: lót giúp rõ với bàn chân lõm đau, viêm khớp dạng thấp, vẹo ngón cái; giúp vừa phải với đau gót, đau gối; phòng gãy xương do mỏi – và khi nào chọn lót đúc khuôn hay lót chế sẵn.

Lót chỉnh hình bàn chân (foot orthoses): tác dụng thật, chỉ định và bằng chứng khoa học

Lót chỉnh hình bàn chân (foot orthoses) là miếng lót đặt trong giày, được tạo hình để thay đổi cách bàn chân chịu lực. Có lót đúc khuôn (làm riêng theo khuôn bàn chân từng người) và lót chế sẵn (sản xuất theo cỡ, có đường viền nâng vòm). Theo mục đích, có lót chức năng (cứng hoặc bán cứng, để kiểm soát chuyển động) và lót nâng đỡ – giảm áp (mềm, để phân tán áp lực, bảo vệ vùng đau).

Bài viết tổng hợp chương “Foot orthoses” trong sách Orthotics and Prosthetics in Rehabilitation (tái bản lần 4, 2020) và cập nhật bằng các tổng quan Cochrane, phân tích gộp mới. Mỗi con số đều ghi nguồn; tài liệu ở cuối bài có đường dẫn PubMed.

Tóm tắt nhanh

  • Hiệu quả rõ: bàn chân lõm đau, đau bàn chân sau trong viêm khớp dạng thấp, đau bàn chân trong viêm khớp tự phát thiếu niên, vẹo ngón cái đau (Cochrane).
  • Hiệu quả vừa phải: đau gót gan chân (giảm đau trung hạn mức nhỏ), đau bánh chè – đùi (cải thiện chức năng hơn là giảm đau).
  • Phòng ngừa: giảm chấn thương chung và gãy xương do mỏi ở quân đội, vận động viên; lót đệm phẳng giảm chấn không có tác dụng này.
  • Chưa đủ bằng chứng: đau thắt lưng, u thần kinh Morton (về kiểu nêm).
  • Lót đúc khuôn và lót chế sẵn cho kết quả tương đương với đa số chứng đau quá tải; lót đúc khuôn dành cho biến dạng rõ, bàn chân lõm, bệnh khớp viêm, bàn chân thần kinh hoặc khi lót chế sẵn thất bại.

1. Lót tác động lên cơ thể thế nào?

Thuyết cổ điển của Root (những năm 1960–1970) cho rằng lót giữ khớp dưới sên ở “tư thế trung tính” để bàn chân vận hành bình thường. Nhiều nghiên cứu sau này cho thấy phép đo theo Root kém tin cậy giữa các người khám, và hiệu quả của lót không chỉ do chỉnh động học bàn chân sau. Hướng tiếp cận hiện nay tập trung vào mô nào đang bị quá tải và cần giảm tải.

Tác dụng cơ học: phân tích gộp của Mills và cộng sự (Br J Sports Med 2010) cho thấy lót có nêm nhưng không đúc khuôn làm giảm có hệ thống góc xoay ngoài gót tối đa khoảng 2,1° và góc xoay trong xương chày khoảng 1,3° ở người không chấn thương. Với bàn chân bẹt mềm, nêm gót phía trong là đặc điểm hiệu quả nhất để giảm sấp; chỉ đỡ vòm đơn thuần không đủ.

Tác dụng thần kinh – cơ: bàn chân có rất nhiều thụ thể cảm giác; lót thay đổi tín hiệu từ mặt đất truyền lên, từ đó thay đổi thời điểm và mức hoạt động của cơ. Đáp ứng rất khác nhau giữa từng người, nên khó đoán trước ai hưởng lợi – cảm giác dễ chịu khi mang lót là một tiêu chí lâm sàng có giá trị, không chỉ là sở thích.

2. Khám trước khi làm lót

  • Khám không chịu lực (nằm): tầm cử động khớp dưới sên, khớp giữa cổ chân, gập mu cổ chân, tia thứ nhất, ngón cái; tìm biến dạng nội tại (bàn chân sau vẹo trong, bàn chân trước vẹo trong/ngoài, tia 1 gập gan…).
  • Khám chịu lực tĩnh: chỉ số tư thế bàn chân FPI-6, độ tụt xương thuyền, dấu hiệu “nhiều ngón” khi nhìn từ sau. Theo số liệu chuẩn của Redmond và cộng sự (J Foot Ankle Res 2008), bàn chân người lớn bình thường hơi sấp (FPI khoảng +4) – không kê lót chỉ vì hình dạng bàn chân.
  • Phân tích dáng đi: đi và chạy, quan sát thời điểm nhấc gót, cách tiếp đất, vết mòn giày.
  • Quan trọng nhất: xác định mô nào đang đau và vì sao bị quá tải, rồi mới chọn loại lót và cách kê nêm.

3. Bằng chứng theo từng bệnh

Chỉ địnhKết quả nghiên cứuNguồn
Bàn chân lõm đauLót đúc khuôn có lợi rõ hơn lót giả (thử nghiệm 154 người lớn, 3 tháng); NNT 5Cochrane, Burns 2007; Hawke 2008
Viêm khớp dạng thấp – đau bàn chân sauLót đúc khuôn có hiệu quả; NNT 4Cochrane, Hawke 2008
Viêm khớp tự phát thiếu niên – đau bàn chânLót đúc khuôn có hiệu quả; NNT 3Cochrane, Hawke 2008
Vẹo ngón cái đauLót giảm đau (NNT 6), nhưng phẫu thuật hiệu quả hơnCochrane, Hawke 2008
Đau gót gan chân, viêm cân gan chânTrung hạn: lót giảm đau tốt hơn lót giả (bằng chứng chất lượng trung bình), không cải thiện chức năng; lót đúc khuôn = lót chế sẵn; chưa chắc có ý nghĩa lâm sàngWhittaker 2018 (19 thử nghiệm, 1.660 người); Rasenberg 2018
Đau bánh chè – đùiCải thiện chức năng gối và chức năng thể thao, không giảm cường độ đau; lót + tập luyện tốt hơn tập luyện đơn thuầnChen, Heliyon 2022; Cochrane, Hossain 2011
Phòng chấn thươngGiảm chấn thương chung (RR 0,72) và gãy xương do mỏi (RR 0,59); không giảm chấn thương mô mềm; lót giảm chấn đơn thuần không phòng được loại nàoBonanno 2017 (phân tích gộp)

Cách đọc bảng: NNT (số người cần điều trị) là số người cần mang lót để thêm 1 người có lợi so với lót giả – NNT càng nhỏ, hiệu quả càng rõ (NNT 3–6 là mức tốt). RR 0,72 nghĩa là nhóm mang lót có nguy cơ chấn thương bằng 72% nhóm không mang, tức giảm khoảng 28%; RR 0,59 tương ứng giảm khoảng 41% gãy xương do mỏi.

Tác dụng phụ cũng cần biết: trong thử nghiệm trên tân binh hải quân (Bonanno 2018, 306 người), nhóm mang lót chế sẵn gặp tác dụng phụ nhiều hơn (20,3% so với 12,4%), hay gặp nhất là phồng rộp, đau vòm và đau cẳng chân – vì vậy cần lịch làm quen tăng dần.

4. Lót đúc khuôn hay lót chế sẵn?

Sách cho rằng lót chế sẵn không kiểm soát đủ chuyển động. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng hiện nay cho thấy với đa số chứng đau quá tải, hai loại cho kết quả đau – chức năng tương đương: phân tích gộp về đau gót không thấy khác biệt ở bất kỳ thời điểm nào (Whittaker 2018), và báo cáo của cơ quan đánh giá công nghệ y tế Canada (CADTH 2019) cũng không thấy khác biệt ngắn và trung hạn. Một số chuyên gia phản biện rằng “lót đúc khuôn” trong các thử nghiệm không được định nghĩa rõ và chất lượng chế tạo không đồng đều.

Quan điểm thực hành cân bằng: bắt đầu bằng lót chế sẵn có đường viền cho chấn thương quá tải thông thường; dùng lót đúc khuôn khi có biến dạng cấu trúc rõ, bàn chân lõm, bệnh khớp viêm, bàn chân thần kinh (ví dụ đái tháo đường), cần giảm áp khu trú, hoặc khi lót chế sẵn không hiệu quả.

5. Mười điểm thực hành

  • Khám đủ ba phần: không chịu lực, chịu lực tĩnh, dáng đi; ghi FPI-6 và độ tụt xương thuyền để theo dõi khách quan.
  • Xác định mô nào đang đau và vì sao quá tải trước khi nghĩ đến góc biến dạng.
  • Bàn chân hơi sấp là bình thường – không kê lót chỉ vì hình dạng.
  • Muốn giảm sấp: ưu tiên nêm gót phía trong; đỡ vòm đơn thuần không đủ.
  • Lót mềm cho bàn chân cứng, bàn chân thần kinh, viêm khớp; lót bán cứng – cứng cho bàn chân mềm cần kiểm soát.
  • Bàn chân viêm khớp dạng thấp: ưu tiên lót tiếp xúc toàn phần, vật liệu mềm, có giảm áp đầu xương bàn.
  • Đau gót: lót chế sẵn giá hợp lý là lựa chọn đầu tiên, phối hợp kéo giãn, tập cơ và điều chỉnh tải.
  • Cảm giác dễ chịu là tiêu chí lâm sàng có giá trị.
  • Luôn phối hợp lót với tập cơ (cơ nội tại bàn chân, cơ chày sau, cơ gập gan, cơ mông) – mang lót lâu mà không tập có thể làm cơ yếu đi. Thử nghiệm ngẫu nhiên của Elsayed và cộng sự (Eur J Phys Rehabil Med 2023, 40 người bàn chân bẹt mềm có triệu chứng) cho thấy lót kết hợp bài tập “bàn chân ngắn” (co các cơ nhỏ để nâng vòm) trong 6 tuần cải thiện đau và chức năng.
  • Lịch làm quen tăng dần (ví dụ 2 – 4 – 6 giờ mỗi ngày), tái khám sau khoảng 2 tuần, đánh giá lại bằng thang điểm đau – chức năng.
Cách đọc hình: một đôi lót chỉnh hình làm tại phòng khám – mặt trên phủ lớp đệm mềm (xanh) tiếp xúc toàn bộ gan bàn chân, thân lót bên dưới (vàng) cao hơn ở vùng vòm trong và ôm gót để nâng đỡ và kiểm soát bàn chân. Ảnh: phòng khám Lê Hoàn.
Cách đọc hình: một đôi lót chỉnh hình làm tại phòng khám – mặt trên phủ lớp đệm mềm (xanh) tiếp xúc toàn bộ gan bàn chân, thân lót bên dưới (vàng) cao hơn ở vùng vòm trong và ôm gót để nâng đỡ và kiểm soát bàn chân. Ảnh: phòng khám Lê Hoàn.

6. Với trẻ em bàn chân bẹt

Bàn chân bẹt mềm ở trẻ nhỏ thường là sinh lý và tự cải thiện theo tuổi; lót không cần thiết cho trẻ bàn chân bẹt mềm không đau. Lót có vai trò khi trẻ đau, mỏi chân nhiều, bàn chân bẹt cứng hoặc một bên, hay có bệnh nền (thần kinh – cơ, lỏng dây chằng toàn thân) – những trường hợp này cần được khám kỹ. Phòng khám có các bài riêng về bàn chân bẹt trên trang này.

Video từ kênh YouTube Lê Hoàn

CÁC VẤN ĐỀ CỦA BÀN CHÂN BẸT

YouTube · Chân Tay Giả – Lê Hoàn

Nếu bạn bị đau gót, đau vòm, chai đau dưới bàn chân, bàn chân lõm hoặc bẹt gây đau, hãy liên hệ để được khám sinh cơ học bàn chân và tư vấn lót phù hợp: 0985 211 888 (điện thoại / Zalo).

Nguồn tham khảo

  1. Pollard E. Foot orthoses. In: Chui KK, Jorge M, Yen SC, Lusardi MM, eds. Orthotics and Prosthetics in Rehabilitation. 4th ed. St. Louis: Elsevier; 2020: chapter 8.
  2. Hawke F, Burns J, Radford JA, du Toit V. Custom-made foot orthoses for the treatment of foot pain. Cochrane Database Syst Rev. 2008;(3):CD006801. PMID: 18646168.
  3. Burns J, Landorf KB, Ryan MM, Crosbie J, Ouvrier RA. Interventions for the prevention and treatment of pes cavus. Cochrane Database Syst Rev. 2007;(4):CD006154. PMID: 17943889.
  4. Whittaker GA, Munteanu SE, Menz HB, et al. Foot orthoses for plantar heel pain: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med. 2018;52(5):322–328. PMID: 28935689.
  5. Rasenberg N, Riel H, Rathleff MS, Bierma-Zeinstra SMA, van Middelkoop M. Efficacy of foot orthoses for the treatment of plantar heel pain: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med. 2018;52(16):1040–1046. PMID: 29555795.
  6. Hossain M, Alexander P, Burls A, Jobanputra P. Foot orthoses for patellofemoral pain in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2011;(1):CD008402. PMID: 21249707.
  7. Chen Z, Wu J, Wang X, Ren Z. The effect of foot orthoses for patients with patellofemoral pain syndrome: a systematic review and meta-analysis. Heliyon. 2022;8(6):e09656. PMID: 35721679.
  8. Bonanno DR, Landorf KB, Munteanu SE, Murley GS, Menz HB. Effectiveness of foot orthoses and shock-absorbing insoles for the prevention of injury: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med. 2017;51(2):86–96. PMID: 27919918.
  9. Bonanno DR, Murley GS, Munteanu SE, et al. Effectiveness of foot orthoses for the prevention of lower limb overuse injuries in naval recruits: a randomised controlled trial. Br J Sports Med. 2018;52(5):298–302. PMID: 29056595.
  10. Mills K, Blanch P, Chapman AR, McPoil TG, Vicenzino B. Foot orthoses and gait: a systematic review and meta-analysis of literature pertaining to potential mechanisms. Br J Sports Med. 2010;44(14):1035–1046. PMID: 19996330.
  11. Elsayed W, Alotaibi S, Shaheen A, Farouk M, Farrag A. The combined effect of short foot exercises and orthosis in symptomatic flexible flatfoot: a randomized controlled trial. Eur J Phys Rehabil Med. 2023;59(3):396–405. PMID: 36988565.
  12. Redmond AC, Crane YZ, Menz HB. Normative values for the Foot Posture Index. J Foot Ankle Res. 2008;1:6.
  13. Tran K, Spry C. Custom-made foot orthoses versus prefabricated foot orthoses: a review of clinical effectiveness and cost-effectiveness. Ottawa: CADTH; 2019.

Bạn hoặc người thân cần tư vấn?

Đặt lịch thăm khám trực tiếp tại Hà Nội hoặc gửi hồ sơ để được tư vấn từ xa. Chúng tôi phản hồi trong vòng 24 giờ.

Đặt lịch tư vấn