Nẹp chỉnh hình
Phẫu thuật cong vẹo cột sống (mổ hàn xương cột sống): khi nào cần, diễn ra thế nào, nguy cơ ra sao
“Mổ làm cứng cột sống” thực chất là phẫu thuật hàn xương lối sau có dụng cụ: vít và thanh nắn cột sống, rồi ghép xương để các đốt liền thành khối. Bài viết giải thích từng bước của ca mổ bằng sơ đồ, chỉ định, nguy cơ theo dữ liệu 19.360 ca và quá trình hồi phục – để người bệnh hiểu và thấy vì sao phát hiện sớm, điều trị áo nẹp đúng cách là quan trọng.
Trong dân gian, phẫu thuật cong vẹo cột sống thường được gọi là “mổ làm cứng” hay “mổ đóng băng” cột sống. Tên khoa học là phẫu thuật hàn xương cột sống lối sau có dụng cụ cố định (posterior spinal fusion with instrumentation), gồm hai việc gắn liền: nắn chỉnh cột sống bằng vít và thanh kim loại, và ghép xương để sau khoảng 6–12 tháng các đốt sống liền thành một khối. Chính khối xương liền này – không phải thanh kim loại – mới giữ kết quả nắn chỉnh lâu dài; đoạn được hàn không còn cử động, các đoạn khác vẫn cử động bình thường.
Bài viết mang tính giáo dục sức khoẻ, giúp người bệnh và gia đình hiểu một ca mổ diễn ra thế nào; không thay thế chỉ định và tư vấn trực tiếp của bác sĩ phẫu thuật cột sống. Nội dung được biên soạn từ video tư liệu phẫu thuật và đối chiếu với các tài liệu khoa học ở cuối bài.
1. Cong vẹo cột sống là gì và được đo thế nào?
Cong vẹo cột sống là biến dạng ba chiều: cột sống cong sang bên khi nhìn từ sau, mất đường cong sinh lý khi nhìn nghiêng (hay gặp nhất là giảm gù ngực), và các đốt sống xoay quanh trục dọc – chính sự xoay này đẩy xương sườn ra sau tạo thành ụ sườn.
Độ cong được đo bằng góc Cobb trên phim X-quang toàn trục cột sống tư thế đứng. Theo quy ước quốc tế, góc Cobb từ 10° trở lên mới gọi là vẹo cột sống. Phần lớn trường hợp không tìm được nguyên nhân (vẹo vô căn tuổi thanh thiếu niên); một số do dị tật đốt sống bẩm sinh, bệnh thần kinh – cơ (bại não, loạn dưỡng cơ, liệt), thoái hoá ở người lớn tuổi.
2. Khi nào cần phẫu thuật?
Theo tổng quan của Maruyama và Takeshita (Scoliosis 2008), phẫu thuật thường được đặt ra khi góc Cobb vượt khoảng 45–50°, vì: đường cong trên 50° vẫn tiếp tục tăng sau khi hết tuổi phát triển; đường cong lớn làm giảm chức năng phổi, rất lớn có thể gây suy hô hấp; và đường cong càng nặng càng khó mổ.
Ở người lớn, chỉ định thường là đau lưng tăng dần không cải thiện với điều trị không mổ, tê hoặc yếu chân do chèn ép thần kinh, đường cong tiến triển hoặc mất cân bằng thân mình. Nghiên cứu theo dõi 50 năm của Weinstein và cộng sự (JAMA 2003) cho thấy người vẹo cột sống không điều trị phần lớn vẫn làm việc và sinh hoạt tốt, nhưng đau lưng mạn tính nhiều hơn (61% so với 35%), và khó thở khi kết hợp góc Cobb trên 80° với đỉnh cong ở đoạn ngực.
Hướng dẫn quốc tế SOSORT 2016 về điều trị chỉnh hình và phục hồi chức năng vẹo cột sống vô căn trong giai đoạn tăng trưởng (Negrini và cộng sự, 2018; 68 khuyến cáo) đặt áo nẹp và bài tập chuyên biệt cho vẹo cột sống là các biện pháp điều trị bảo tồn chính; các khuyến cáo về áo nẹp nằm trong số ít khuyến cáo đạt mức mạnh nhất.
Góc nhìn từ thực hành của phòng khám: với trẻ còn tăng trưởng và đường cong 20–50°, áo nẹp chỉnh hình cá nhân hoá kết hợp bài tập là điều trị chính. Một số trẻ có đường cong trên 50° nhưng còn nhiều tiềm năng phát triển và nắn trong áo tốt (trên 50% so với khi không mặc áo) vẫn có thể được giữ hoặc cải thiện, giúp tránh mổ – đây là kinh nghiệm lâm sàng, cần bác sĩ và kỹ sư chỉnh hình đánh giá từng ca. Khi đã trưởng thành xương và đường cong trên 50°, phẫu thuật hàn xương là phương án được cân nhắc.
3. Chuẩn bị trước mổ
- Phim X-quang toàn trục cột sống thẳng và nghiêng tư thế đứng; phim nghiêng người tối đa sang hai bên (bending film) để biết đường cong nào mềm, đường cong nào cứng – căn cứ chọn đoạn hàn: đủ dài để giữ kết quả nhưng ngắn nhất có thể để giữ lại nhiều đốt cử động.
- Chụp cộng hưởng từ (MRI) khi có dấu hiệu thần kinh bất thường hoặc đường cong không điển hình; CT khi cần đo kích thước cuống cung hay đánh giá dị tật đốt sống.
- Khám thần kinh đầy đủ làm mốc so sánh sau mổ; đo chức năng hô hấp với đường cong ngực lớn hoặc vẹo thần kinh – cơ.
- Xét nghiệm máu, nhóm máu, chuẩn bị máu và các biện pháp tiết kiệm máu theo chỉ định của bác sĩ gây mê; tư vấn kỹ cho người bệnh và gia đình về mục tiêu, lợi ích, nguy cơ.
4. Ca mổ diễn ra thế nào – từng bước
Bước 1 – Gây mê, tư thế, theo dõi thần kinh: người bệnh được gây mê toàn thân, nằm sấp trên khung mổ chuyên dụng để bụng được thả lỏng (giảm chảy máu). Các điện cực theo dõi thần kinh trong mổ (điện thế gợi cảm giác SSEP và vận động MEP) liên tục “kiểm tra” tuỷ sống; khi tín hiệu giảm, phẫu thuật viên dừng thao tác, nới lực nắn hoặc chỉnh vít.
Bước 2 – Bộc lộ cột sống: rạch da dọc giữa lưng theo đoạn dự kiến hàn, tách khối cơ cạnh sống sang hai bên để lộ mỏm gai, lá đốt, khớp mặt.
Bước 3 – Đặt vít qua cuống cung: cuống cung là “đường hầm” xương chắc nhất nối thân đốt với cung sau, nằm sát tuỷ sống và rễ thần kinh. Phẫu thuật viên mở đường theo trục cuống, dùng que dò kiểm tra đủ các thành của đường hầm rồi bắt vít, kiểm tra bằng X-quang trong mổ hoặc định vị dẫn đường. Vít qua cuống bám cả ba cột của đốt sống nên cho lực nắn mạnh hơn móc và chỉ thép (Maruyama 2008).
Bước 4 – Cắt khớp mặt, cắt xương cột sau: cột sống vẹo thường cứng do khớp mặt, dây chằng co rút. Phẫu thuật viên cắt bỏ một phần các cấu trúc phía sau ở mỗi tầng để cột sống mềm hơn. Kiểu cắt Ponte lấy thêm một phần lá đốt, dây chằng vàng và diện khớp theo hình chữ V, tạo khe hở để khi ép đóng giúp khôi phục đường gù ngực. Tổng quan của Louer và cộng sự (2023) ghi nhận kỹ thuật này làm cột sống mềm và nắn ba chiều tốt hơn, nhưng làm tăng tỷ lệ cảnh báo trên máy theo dõi thần kinh, trong khi tỷ lệ tổn thương thần kinh thực sự sau mổ không khác biệt có ý nghĩa; vì vậy số tầng cắt được cân nhắc theo từng ca.
Sơ đồ cắt xương kiểu Ponte
Bước 5 đến bước 8: uốn thanh, nắn chỉnh, khoá cố định
Bước 5 – Uốn thanh: thanh nối được cắt theo chiều dài đoạn hàn và uốn theo đường cong sinh lý mong muốn khi nhìn nghiêng (gù ngực, ưỡn thắt lưng), không uốn theo đường cong vẹo.
Bước 6 – Đặt thanh bên lõm: thanh được đặt vào hàng vít bên lõm. Vì cột sống còn cong, các vít ở đỉnh đường cong nằm “xa” thanh; phẫu thuật viên gắn lên đầu mỗi vít một tháp nắn (hàng tháp dựng đứng là hình ảnh đặc trưng của ca mổ).
Bước 7 – Nắn chỉnh: bước quan trọng và dài nhất, làm từ từ, luân phiên giữa các tầng và theo dõi sát tín hiệu thần kinh: kéo tịnh tiến từng đốt về phía thanh, xoay thanh khoảng 90° để biến đường cong sang bên thành đường gù sinh lý (nguyên lý của Cotrel và Dubousset), xoay trực tiếp đốt sống để giảm ụ sườn, ép – giãn giữa các vít để tinh chỉnh.
Bước 8 – Đặt thanh bên lồi và khoá: đặt thanh thứ hai, siết khoá toàn bộ, kiểm tra lại tín hiệu thần kinh và chụp X-quang trong mổ. Khi tín hiệu không rõ, bác sĩ gây mê có thể cho người bệnh tỉnh tạm thời để cử động hai chân (wake-up test).
Về loại thanh: nghiên cứu đoàn hệ của Gehrchen và cộng sự (Spine 2016, 129 người) cho thấy thanh dạng dầm (loại dùng trong video tư liệu) nắn đường cong chính 66% so với 57% của thanh tròn; tác giả lưu ý khác biệt ở mức vừa phải và giá trị lâm sàng còn chưa chắc chắn.
Bước 9 và 10: ghép xương – bước tạo nên “hàn xương”, đóng vết mổ
Bóc lớp vỏ xương cứng trên bề mặt lá đốt, mỏm ngang, khớp mặt để lộ xương xốp chảy máu, rồi rải xương ghép dọc hai bên toàn bộ đoạn hàn. Xương ghép có thể là xương tại chỗ (các mảnh cắt ra ở bước 4), xương mào chậu của chính người bệnh, xương ngân hàng mô hoặc vật liệu thay thế xương. Theo thời gian, xương ghép “bắc cầu” nối các đốt sống; quá trình liền vững thường mất 6 tháng đến 1 năm. Vít và thanh chỉ giữ cột sống đúng vị trí trong thời gian chờ liền xương và thường được để lại vĩnh viễn.
Cuối cùng phẫu thuật viên rửa sạch, có thể đặt dẫn lưu, khâu từng lớp. Ca mổ thường kéo dài vài giờ, tuỳ số tầng hàn và độ cứng của đường cong.
5. Kết quả minh hoạ: phim trước và sau mổ
6. Các kỹ thuật liên quan
- Đường mổ phía trước (qua ngực, bụng): trước đây được ưa dùng cho đường cong ngực – thắt lưng và thắt lưng vì hàn ngắn hơn; từ khi có vít qua cuống, đường mổ sau cho kết quả tương đương hoặc tốt hơn nên ưu thế của đường trước không còn rõ (Maruyama 2008).
- Hàn liên thân đốt lối sau (PLIF/TLIF) ở người lớn: lấy đĩa đệm thoái hoá, đặt khung ghép chứa xương vào khoang đĩa để giải ép rễ thần kinh và khôi phục chiều cao đĩa; thường kết hợp với hàn xương nhiều tầng ở người vẹo cột sống thoái hoá.
- Phương pháp không hàn xương ở trẻ nhỏ: thanh tăng trưởng được kéo dài định kỳ, các kỹ thuật điều biến tăng trưởng – dùng khi hàn sớm sẽ cản trở sự phát triển của lồng ngực (Maruyama 2008).
7. Nguy cơ và biến chứng
Hàn xương cột sống là một đại phẫu. Dữ liệu của Hiệp hội Nghiên cứu Vẹo cột sống (SRS) trên 19.360 ca vẹo cột sống trẻ em (Reames và cộng sự, Spine 2011) cho thấy biến chứng xảy ra ở 10,2% số ca, khác nhau rõ theo nguyên nhân:
| Loại vẹo cột sống | Biến chứng chung | Tổn thương thần kinh mới | Tử vong |
|---|---|---|---|
| Vô căn | 6,3% | 0,8% | 0,02% |
| Bẩm sinh | 10,6% | 2,0% | 0,3% |
| Thần kinh – cơ | 17,9% | 1,1% | 0,3% |
Cách đọc bảng: mỗi ô là tỷ lệ phần trăm số ca có biến cố đó. Ví dụ với vẹo vô căn – loại thường gặp nhất ở tuổi dậy thì – cứ 1.000 ca mổ thì khoảng 63 ca có biến chứng (đa số không nặng), khoảng 8 ca có tổn thương thần kinh mới và khoảng 0,2 ca tử vong. Tổn thương thần kinh mới gặp nhiều hơn khi mổ lại và khi có cắt xương chỉnh trục; dùng toàn vít qua cuống có tỷ lệ thấp hơn (0,7%) so với cấu hình chỉ dùng chỉ thép (1,7%).
Các biến chứng khác có thể gặp: nhiễm trùng vết mổ, mất máu nhiều, biến chứng hô hấp, liệt ruột, không liền xương (khớp giả), gãy thanh hoặc lỏng vít, và phải mổ lại. Về lâu dài, đoạn được hàn mất cử động nên các đoạn kế cận gánh thêm, có thể thoái hoá sớm hơn – lý do phẫu thuật viên luôn cố gắng hàn ngắn nhất có thể.
8. Sau mổ và phục hồi
- Những ngày đầu: người bệnh thường được tập ngồi dậy, đứng và đi lại sớm với hỗ trợ của nhân viên y tế, tập thở; nằm viện vài ngày.
- Vài tuần đầu: giảm dần thuốc giảm đau; đa số học sinh đi học lại sau vài tuần; tránh mang vác nặng.
- Vài tháng: chương trình vật lý trị liệu có hướng dẫn.
- 6 tháng – 1 năm: xương liền vững; trở lại thể thao theo đánh giá của bác sĩ phẫu thuật (KidsHealth).
- Tái khám định kỳ với phim X-quang; báo ngay cho bác sĩ khi sốt, chảy dịch vết mổ, đau tăng đột ngột, tê yếu chân hoặc rối loạn tiểu tiện.
Kết luận: phẫu thuật hàn xương có dụng cụ là phương pháp hiệu quả để nắn và giữ vững đường cong vẹo nặng, nhưng là đại phẫu, đánh đổi bằng mất cử động vĩnh viễn ở đoạn được hàn và các nguy cơ đã nêu. Chiến lược tốt nhất vẫn là tầm soát, phát hiện sớm, theo dõi sát trong giai đoạn tăng trưởng và điều trị bảo tồn đúng chỉ định (áo nẹp chỉnh hình cá nhân hoá kết hợp bài tập) để hạn chế tối đa số trường hợp phải mổ.
Nếu con bạn đang bị vẹo cột sống hoặc đã được khuyên mổ, hãy liên hệ để được đánh giá đường cong, khả năng điều trị bằng áo nẹp và tư vấn trực tiếp: 0985 211 888 (điện thoại / Zalo).
Nguồn tham khảo
- Maruyama T, Takeshita K. Surgical treatment of scoliosis: a review of techniques currently applied. Scoliosis. 2008;3:6. PMID: 18423027.
- Weinstein SL, Dolan LA, Spratt KF, et al. Health and function of patients with untreated idiopathic scoliosis: a 50-year natural history study. JAMA. 2003;289(5):559–567. PMID: 12578488.
- Negrini S, Donzelli S, Aulisa AG, et al. 2016 SOSORT guidelines: orthopaedic and rehabilitation treatment of idiopathic scoliosis during growth. Scoliosis Spinal Disord. 2018;13:3. PMID: 29435499.
- Louer CR Jr, Illingworth KD, Metcalf TD, Floccari LV. Posterior column osteotomies in adolescent idiopathic scoliosis. J Pediatr Soc North Am. 2023;5(1):638. PMID: 40433085.
- Gehrchen M, Ohrt-Nissen SR, Hallager DW, Dahl B. A uniquely shaped rod improves curve correction in surgical treatment of adolescent idiopathic scoliosis. Spine. 2016;41(14):1139–1145. PMID: 26890957.
- Reames DL, Smith JS, Fu KM, et al. Complications in the surgical treatment of 19,360 cases of pediatric scoliosis: a review of the Scoliosis Research Society Morbidity and Mortality database. Spine. 2011;36(18):1484–1491. PMID: 21037528.
- Nemours KidsHealth. Spinal fusion surgery (for teens).
Giải pháp liên quan
Giải đáp những câu hỏi thường gặp về cong vẹo cột sống
Giải đáp các thắc mắc phổ biến của phụ huynh về điều trị cong vẹo cột sống bằng áo nẹp: khi nào cần một hay hai áo, vì sao phải thay áo định kỳ, và vì sao vẫn phải mặc áo dù cột sống đã thẳng.
Giải đáp những câu hỏi thường gặp về cong vẹo cột sống
Phương pháp sử dụng áo nẹp chỉnh hình điều trị cong vẹo cột sống
Tổng quan về cong vẹo cột sống — nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết, mức độ nguy hiểm — và vì sao áo nẹp chỉnh hình kết hợp vật lý trị liệu là phương pháp điều trị an toàn, hiệu quả nhất hiện nay.
Phương pháp sử dụng áo nẹp chỉnh hình điều trị cong vẹo cột sống
Tổng quan phương pháp dùng đế chỉnh hình cho bàn chân bẹt
Nguyên nhân, lợi ích và quy trình điều trị bàn chân bẹt bằng đế chỉnh hình cá nhân hóa — cùng những lưu ý về chi phí và khi nào phương pháp này thực sự phù hợp.
Tổng quan phương pháp dùng đế chỉnh hình cho bàn chân bẹtBạn hoặc người thân cần tư vấn?
Đặt lịch thăm khám trực tiếp tại Hà Nội hoặc gửi hồ sơ để được tư vấn từ xa. Chúng tôi phản hồi trong vòng 24 giờ.