Chân giả & tay giả
Cụt hai chân – một trên gối, một dưới gối – vẫn đi lại như người bình thường
Hai video thật của cùng một bệnh nhân cụt hai chân (một trên gối, một dưới gối) đi lại không cần nạng, không cần gậy – và những bằng chứng khoa học giải thích vì sao ổ mỏm cụt, hệ thống treo, khớp gối, căn chỉnh và tập luyện làm được điều đó.
Bài viết giới thiệu hai đoạn video có thật của cùng một bệnh nhân: một chàng trai bị cụt cả hai chân, một bên cụt trên gối và một bên cụt dưới gối. Khi mặc quần dài, gần như không ai nhận ra người đang đi trước mặt mình là người cụt hai chân.
Thông tin nhận diện của bệnh nhân đã được lược bỏ. Đây là một trường hợp riêng lẻ, không thay thế bằng chứng khoa học; kết quả của mỗi người phụ thuộc vào tuổi, nguyên nhân cắt cụt, mỏm cụt, sức cơ và mức độ tập luyện.
Hai đoạn video, một con người
Video thứ nhất (2015) quay khi bệnh nhân mặc quần đùi: người xem thấy rõ cả hai chân giả, từ ổ mỏm cụt, khớp gối đến bàn chân. Video thứ hai (2017) quay khi bệnh nhân mặc quần dài, đi bộ trong một con ngõ nhỏ ở Hà Nội, không cần nạng, không cần gậy.
Đặt hai video cạnh nhau, ta thấy điều đáng nói nhất: bước chân đều, hai bên cân đối, thân người thẳng, không lắc hông, không phải nhìn xuống chân để dò đường. Chỉ khi bỏ quần dài ra, người xem mới thấy toàn bộ "cỗ máy" đang làm việc thay cho đôi chân thật.
Vì sao đây là một trường hợp đặc biệt khó?
Người cụt một chân luôn có một chân lành làm trụ: chân lành gánh phần lớn trọng lượng, giữ thăng bằng và bù lại những gì chân giả chưa làm được. Người cụt hai chân không có chỗ dựa đó.
Một nghiên cứu trên Prosthetics and Orthotics International (tạp chí của Hiệp hội Chân tay giả và Dụng cụ chỉnh hình Quốc tế – ISPO) nhận định người cụt hai chân là nhóm nhỏ nhưng khó nhất trong phục hồi chức năng bằng chân giả, vì không có chân lành để bù trừ và hai chân giả phải được đồng bộ với nhau. Ở Vương quốc Anh, nhóm này chỉ chiếm khoảng 6% số ca làm chân giả chi dưới; mức cụt là yếu tố quyết định chính đến khả năng đi lại.
Chân cụt trên gối "tốn sức" hơn rất nhiều
Nghiên cứu kinh điển của Waters và cộng sự (Journal of Bone and Joint Surgery, 1976) chứng minh: mức cụt càng thấp thì người bệnh đi càng tốt. Tổng quan hệ thống và phân tích gộp của Ettema và cộng sự (Prosthetics and Orthotics International, 2021) lượng hoá năng lượng tiêu hao khi đi bộ so với người không bị cụt:
| Nhóm | Năng lượng tiêu hao khi đi bộ so với người bình thường |
|---|---|
| Cụt dưới gối, không do bệnh mạch máu | tăng khoảng 12% |
| Cụt trên gối, không do bệnh mạch máu | tăng khoảng 41% |
| Cụt dưới gối do bệnh mạch máu | tăng khoảng 36% |
| Cụt trên gối do bệnh mạch máu | tăng khoảng 102% |
Cách đọc bảng: con số càng lớn thì mỗi bước đi càng tốn sức so với người không bị cụt. Bệnh nhân trong video phải gánh cả hai gánh nặng cùng lúc – một chân trên gối và một chân dưới gối – mà không có chân lành nào hỗ trợ.
Nghiên cứu của Genin và cộng sự (European Journal of Applied Physiology, 2008) cho kết quả tương tự: khi đi bộ, mức tiêu hao năng lượng của người cụt trên gối cao hơn người bình thường 30–60%, của người cụt dưới gối chỉ cao hơn 0–15%.
Thực tế, phần lớn người cụt hai chân phải dùng nạng, gậy hoặc xe lăn
- Một nghiên cứu trên 291 cựu chiến binh cụt hai chân do chiến tranh, theo dõi trung bình 25,4 năm (Prosthetics and Orthotics International, 2016): 88,3% vẫn phải dùng dụng cụ trợ giúp khi đi lại.
- Ở người cao tuổi cụt hai chân do bệnh mạch máu hoặc tiểu đường (Journal of Rehabilitation Research and Development, 2015): trong số những người còn đi được trước lần cắt cụt thứ hai, chỉ 11% còn đi được sau đó; toàn bộ người cụt trên gối cả hai bên đều mất khả năng đi lại.
Đặt cạnh những con số ấy, hình ảnh chàng trai tự đi, không nạng, không gậy, bước đều trong ngõ nhỏ là một kết quả rất đáng trân trọng.
Điều gì giúp bệnh nhân đi được như người bình thường? Góc nhìn sinh cơ học
Chân giả không tự "biết đi". Để người cụt hai chân đi được như người bình thường, mọi khâu phải được giải quyết theo đúng nguyên lý sinh cơ học.
Ổ mỏm cụt: "nền móng" truyền lực
Toàn bộ trọng lượng cơ thể đi từ xương, qua phần mềm của mỏm cụt, sang ổ mỏm cụt rồi xuống mặt đất. Nếu ổ mỏm cụt ôm không khít:
- mỏm cụt bơm lên bơm xuống trong ổ mỗi bước đi, làm mất năng lượng và mất cảm giác kiểm soát chân giả;
- áp lực dồn vào một vài điểm, gây đau, phồng rộp, loét da;
- người bệnh mất tự tin và sẽ tìm đến nạng.
Với người cụt hai chân, hai ổ mỏm cụt phải đạt độ chính xác như nhau: một bên chỉ cần sai một chút là cả dáng đi bị lệch, vì không còn chân lành để "sửa" lại.
Hệ thống treo: giữ thể tích mỏm cụt ổn định
Mỏm cụt co lại sau mỗi lần đi lại. Board, Street và Caspers (Prosthetics and Orthotics International, 2001) đo thể tích mỏm cụt ở 10 người cụt dưới gối trước và sau 30 phút đi bộ: với ổ hút thông thường, mỏm cụt mất trung bình 6,5% thể tích; khi tạo chân không qua van một chiều, thể tích mỏm cụt được giữ ổn định. Beil và cộng sự (2002) cho thấy ổ chân không làm giảm áp lực dương ở thì đứng và tăng lực giữ ở thì lăng.
Với chân giả trên gối, tổng quan hệ thống của Gholizadeh và cộng sự (2014) kết luận không có một hệ thống treo nào là "chuẩn" cho mọi người cụt trên gối; lựa chọn phải dựa trên từng bệnh nhân. Đây chính là lý do chân giả phải được thiết kế riêng, không thể mua sẵn rồi lắp vào.
Khớp gối và căn chỉnh: kiểm soát thì đứng và thì lăng
- Ở thì đứng, khớp gối giả phải vững, không được khuỵu bất ngờ: với người cụt hai chân, một cú khuỵu có nghĩa là ngã, vì không có chân lành nào đỡ lại.
- Ở thì lăng, khớp gối phải gập và duỗi nhịp nhàng, theo kịp tốc độ bước, để bàn chân không vấp đất và dáng đi trông tự nhiên.
- Hai chân giả phải được căn chỉnh đồng bộ: chiều cao, góc đặt bàn chân, vị trí khớp gối so với đường trọng lực. Lệch vài milimét hay vài độ, cơ thể sẽ phải bù trừ bằng cách lắc hông hoặc nghiêng thân.
Trong video thứ hai, khi bệnh nhân mặc quần dài, những dấu hiệu bù trừ đó gần như không xuất hiện – đó là kết quả của căn chỉnh tốt.
Sức mạnh cơ hông và tập luyện
Người cụt hai chân dùng cơ vùng hông để thay cho phần cơ đã mất ở đùi và cẳng chân. Nghiên cứu trên 10 người cụt hai chân nói trên ghi nhận xu hướng: cơ hông càng khoẻ thì khả năng đi lại càng tốt. Vì vậy, chân giả tốt chỉ là một nửa; nửa còn lại là chương trình tập luyện riêng: tập thăng bằng, chuyển trọng lượng, tập bước, rồi tập trên địa hình thật (dốc, cầu thang, đường gồ ghề).
Kết quả lâu dài
Bệnh nhân bắt đầu được làm chân giả từ năm 2010, khi 23 tuổi. Sau khoảng một năm, mỏm cụt teo nhỏ theo diễn tiến tự nhiên nên cần làm ổ mỏm cụt mới, nhưng da mỏm cụt vẫn khoẻ, không tổn thương, và bệnh nhân vẫn tự đi lại không cần dụng cụ trợ giúp. Hai video năm 2015 và 2017 cho thấy kết quả ấy được duy trì nhiều năm sau đó.
Nói thật với người bệnh: không phải ai cũng đạt được ngay
Mỗi người có tuổi tác, nguyên nhân cắt cụt, độ dài và chất lượng mỏm cụt, sức cơ và quyết tâm tập luyện khác nhau. Các nghiên cứu cho thấy người trẻ, cụt không do bệnh mạch máu thường có tiên lượng tốt hơn. Tuy vậy, khi ổ mỏm cụt được thiết kế chính xác, linh kiện được chọn đúng, hai chân giả được căn chỉnh đồng bộ và người bệnh tập luyện đúng phương pháp, người cụt hai chân hoàn toàn có thể quay lại cuộc sống gần như bình thường.
Video từ kênh YouTube Lê Hoàn
Nếu bạn hoặc người thân bị cụt chi – một chân hay hai chân, trên gối hay dưới gối – hãy liên hệ để được thăm khám và tư vấn trực tiếp: 0985 211 888 (điện thoại / Zalo).
Nguồn tham khảo
- Bilateral lower-limb amputee walking ability and the role of hip strength (10 bilateral amputees; two-minute walk test, isokinetic hip strength). Prosthetics and Orthotics International.
- Waters RL, Perry J, Antonelli D, Hislop H. Energy cost of walking of amputees: the influence of level of amputation. J Bone Joint Surg Am. 1976;58(1):42–46.
- Ettema S, Kal E, Houdijk H. General estimates of the energy cost of walking in people with different levels and causes of lower-limb amputation: a systematic review and meta-analysis. Prosthet Orthot Int. 2021;45(5):417–427.
- Genin JJ, Bastien GJ, Franck B, Detrembleur C, Willems PA. Effect of speed on the energy cost of walking in unilateral traumatic lower limb amputees. Eur J Appl Physiol. 2008.
- Ebrahimzadeh MH, Moradi A, Bozorgnia S, Hallaj-Moghaddam M. Evaluation of disabilities and activities of daily living of war-related bilateral lower extremity amputees. Prosthet Orthot Int. 2016;40(1):51–57.
- Henson et al. Ambulation and independence among veterans with nontraumatic bilateral lower-limb loss. J Rehabil Res Dev. 2015;52(7):851–858. PMID: 26745753.
- Board WJ, Street GM, Caspers C. A comparison of trans-tibial amputee suction and vacuum socket conditions. Prosthet Orthot Int. 2001;25(3):202–209. PMID: 11860094.
- Beil TL, Street GM, Covey SJ. Interface pressures during ambulation using suction and vacuum-assisted prosthetic sockets. J Rehabil Res Dev. 2002;39:693–700.
- Baars ECT, Geertzen JHB. Literature review of the possible advantages of silicon liner socket use in trans-tibial prostheses. Prosthet Orthot Int. 2005;29:27–37.
- Gholizadeh H, Abu Osman NA, Eshraghi A, Ali S. Transfemoral prosthesis suspension systems: a systematic review of the literature. Am J Phys Med Rehabil. 2014;93:809–823. PMID: 24743451.
Giải pháp liên quan
Chân giả tháo khớp hông
Chân giả tháo khớp hông là giải pháp phục hồi chức năng cho người mất toàn bộ chi dưới từ khớp hông, giúp tái tạo khả năng đứng và di chuyển nhờ thiết kế ổ mỏm cụt hiện đại.
Chân giả tháo khớp hông
Lắp chân giả tháo khớp cổ chân
Chân giả tháo khớp cổ chân là mức cắt cụt thấp nhất ở chân, giúp người bệnh giữ lại tối đa chức năng chịu lực tự nhiên. Tìm hiểu quy trình lắp chân giả và những trường hợp cần dùng đến loại chân giả này.
Lắp chân giả tháo khớp cổ chân
Địa chỉ làm chân giả cao cấp uy tín, chất lượng
Chân giả cao cấp là gì, mang lại lợi ích gì cho người dùng, và vì sao Dụng cụ chỉnh hình Lê Hoàn là địa chỉ được nhiều người tin tưởng lựa chọn để làm chân giả cao cấp.
Địa chỉ làm chân giả cao cấp uy tín, chất lượngBạn hoặc người thân cần tư vấn?
Đặt lịch thăm khám trực tiếp tại Hà Nội hoặc gửi hồ sơ để được tư vấn từ xa. Chúng tôi phản hồi trong vòng 24 giờ.